परदेशी मैदानावरचा 'देशी' अन्वयार्थ: क्रिकेटच्या खेळपट्टीवर कोरलेला भारताचा सामाजिक शिलालेख

मानवी संस्कृतीच्या वाटचालीत खेळ हा कधीही केवळ करमणुकीचा किंवा फावल्या वेळेतील विरंगुळ्याचा विषय नसतो; तर तो तत्कालीन समाजाच्या राजकीय, सांस्कृतिक आणि सामाजिक घुसळणीचा एक जिवंत आरसा असतो. रामचंद्र गुहा यांच्यासारख्या डोळस इतिहासकाराच्या लेखणीतून उतरलेले 'अ कॉर्नर ऑफ अ फॉरेन फील्ड: द इंडियन हिस्ट्री ऑफ अ ब्रिटिश स्पोर्ट' हे पुस्तक याच ऐतिहासिक वास्तवाचा अत्यंत प्रगल्भ आणि अभिजात वेध घेते. वसाहतवाद्यांनी आपल्या सोयीसाठी आणि सवयीसाठी आणलेला क्रिकेटसारखा एक ब्रिटिश खेळ भारतीय मानसिकतेत कसा भिनला आणि त्याने एतद्देशीय समाजाचे अंतरंग कसे ढवळून काढले, याचा हा केवळ रंजक इतिहास नाही, तर तो एक जिवंत सामाजिक दस्तावेज आहे. गुहा यांचा हा ग्रंथ क्रिकेटच्या चष्म्यातून भारताच्या जातीव्यवस्थेचा, धर्मकारणाचा आणि स्वातंत्र्यलढ्याचा एक अतिशय तरल अन्वयार्थ लावतो.

इतिहासाची मांडणी करताना अनेकदा केवळ आकडेवारी आणि घटनांच्या कोरड्या नोंदींवर भर दिला जातो; परंतु गुहा यांची कुवत इथेच उठून दिसते. त्यांच्या या पुस्तकात क्रिकेटचे मैदान हे केवळ बावीस यार्डांपुरते मर्यादित राहात नाही, तर ते एक असे रूपकात्मक रणांगण बनते जिथे धर्म, जात आणि ब्रिटिश साम्राज्यशाही एकमेकांशी अविरत भिडत असतात. पुस्तकाच्या गाभ्यात शिरताना गुहा आपल्याला थेट एकोणिसाव्या शतकातील मुंबईच्या एस्प्लानेड (आझाद मैदान) मैदानावर घेऊन जातात, जिथे या खेळाची भारतीय पाळेमुळे रोवली गेली. पारशी समाजाने ब्रिटिशांचे अनुकरण करत हा खेळ सर्वप्रथम कसा स्वीकारला आणि त्यानंतर युरोपियनांच्या पोलो खेळण्यामुळे मैदानाची होणारी दुरवस्था आणि त्यातून उडालेले खटके, हा निव्वळ एक क्रीडा विवाद नव्हता; तर तो वसाहतिक अहंकार आणि भारतीयांच्या अस्मितेमधील पहिला ठिणगीसारखा संघर्ष होता. लॉर्ड हॅरिससारख्या ब्रिटिश गव्हर्नरने क्रिकेटला दिलेले प्रोत्साहन हे भारतीयांवर उपकार करण्यासाठी नव्हते, तर या 'रानटी' प्रजेला सभ्यतेचे धडे देण्यासाठी क्रिकेट हे एक उत्तम साधन आहे, हा त्यामागचा ब्रिटिश वसाहतवादी दृष्टिकोन गुहा अतिशय टोकदारपणे उघडा पाडतात.

या ग्रंथाचा खरा गाभा दडलेला आहे तो पलवणकर बंधूंच्या संघर्षात. गुहा यांनी ज्या संवेदनशीलतेने आणि ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे पलवणकर बाळू या महान दलित गोलंदाजाची आणि त्यांच्या भावांची कहाणी मांडली आहे, ती अंगावर काटा आणणारी आहे. बाळूंनी आपल्या फिरकीच्या जादूने युरोपियन फलंदाजांना नामोहरम केले, तरीही चहापानाच्या वेळी त्यांना मैदानाबाहेर वेगळ्या कपबशीत चहा दिला जात असे. ही सामाजिक विषमता गुहा यांनी ज्या तटस्थ तरीही भेदक शब्दांत मांडली आहे, ती तत्कालीन ब्राह्मणी वर्चस्ववादावर प्रकाश टाकते. मात्र, बाळूंच्या हातातून सुटलेला चेंडू जेव्हा यष्टीचा अचूक वेध घेत असे, तेव्हा तो केवळ प्रतिस्पर्धी फलंदाजाला तंबूत परत पाठवत नसे, तर तो तत्कालीन स्पृश्यास्पृश्यतेच्या भक्कम भिंतींनाही एक ऐतिहासिक धडक देत असे. पुढे बाळूंचा भाऊ विठ्ठल हा हिंदू संघाचा कर्णधार बनतो आणि सवर्ण खेळाडू त्याच्या नेतृत्वाखाली खेळतात, हा प्रवास म्हणजे खेळपट्टीवर झालेली एक मोठी सामाजिक क्रांतीच होती. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांसारख्या नेत्यानेही या यशाकडे अस्पृश्यतेविरुद्धच्या लढ्यातील एक हत्यार म्हणून कसे पाहिले, याचे सखोल संदर्भ या पुस्तकात मिळतात.

याखेरीज, तत्कालीन 'बॉम्बे पेंटँग्युलर' (पंचरंगी) क्रिकेट स्पर्धांचे गुहा यांनी केलेले विश्लेषण हे निव्वळ खेळाचे वर्णन उरत नाही, तर ते भारताच्या फाळणीच्या इतिहासाला दिलेला एक नवा आयाम ठरते. युरोपियन, पारशी, हिंदू, मुस्लिम आणि उर्वरित (ख्रिश्चन, ज्यू इ.) अशा निव्वळ धर्माच्या आधारावर खेळवल्या जाणाऱ्या या स्पर्धांनी समाजातील धार्मिक भेदांना कसे खतपाणी घातले, हे लेखकाने सविस्तर दाखवून दिले आहे. धर्माच्या आधारावर खेळवल्या जाणाऱ्या या स्पर्धा भारताच्या राष्ट्रीय ऐक्याला तडा देणाऱ्या आहेत, असे सांगत महात्मा गांधींनी या स्पर्धांना केलेला प्रखर विरोध आणि दुसरीकडे याच स्पर्धांमधून सी. के. नायडूंसारख्या खेळाडूंनी ब्रिटिशांविरुद्ध दाखवलेला आक्रमक राष्ट्रवाद, हा तत्कालीन समाजाचा विरोधाभास गुहा अतिशय कौशल्याने उभा करतात. अनेक दुर्लक्षित कागदपत्रे आणि ऐतिहासिक संदर्भांचा लीलया वापर करतानाही गुहा यांची प्रवाही आणि टोकदार भाषा विषयाचे गांभीर्य हरवू देत नाही.

थोडक्यात सांगायचे तर, 'अ कॉर्नर ऑफ अ फॉरेन फील्ड' हे केवळ क्रिकेटच्या चाहत्यांसाठी लिहिलेले एखाद्या खेळाचे गुणगान नाही. ब्रिटिश साम्राज्याला त्यांच्याच खेळात हरवण्याची भारतीयांची धडपड, जातीव्यवस्थेच्या जोखडातून बाहेर पडण्यासाठी दलितांनी मैदानाचा केलेला वापर आणि धर्मावर आधारित स्पर्धांमधून नकळतपणे पेरली गेलेली फाळणीची बीजे, या सर्व गुंतागुंतीच्या सूत्रांना जोडणारा हा एक ऐतिहासिक महाग्रंथ आहे. वसाहतवादाच्या सावलीत वाढलेला एक परदेशी खेळ भारताचा अनौपचारिक धर्म कसा बनला आणि त्या प्रक्रियेत स्वतःसोबतच या देशालाही कसे बदलले, याचा हा प्रवास प्रत्येक भारतीय विचारवंताने आणि इतिहासप्रेमीने मुळातून समजून घ्यायलाच हवा.

~ सुधींद्र दि. देशपांडे