विस्मृतीच्या पालिंपसेस्टवर कोरलेले विस्थापनाचे महाकाव्य : 'मैं वापस आऊंगा'

 भू-राजकीय नकाशांवर रक्ताने आखल्या गेलेल्या रेषा जेव्हा मानवी काळजावरून फिरतात, तेव्हा निर्माण होणाऱ्या जखमांना केवळ इतिहास नव्हे, तर येणाऱ्या अनेक पिढ्या मूक साक्षीदार म्हणून वाहत राहतात. एडवर्ड सैद (Edward Said) यांनी आपल्या 'रिफ्लेक्शन्स ऑन एक्झाईल' या प्रसिद्ध निबंधात विस्थापनाचे वर्णन करताना म्हटले होते कि, "देशधडीला लागणे किंवा स्वतःच्या भूमीतून उपटले जाणे ही मानवी अस्तित्वाला लागलेली एक अशी असाध्य जखम आहे, जी माणूस आणि त्याचे मूळ स्थान यांच्यात एक कायमची दरी निर्माण करते."

सिरिल रेडक्लिफ यांनी जेव्हा एका बंद खोलीत बसून केवळ कागदावर पेन्सिल फिरवली, तेव्हा त्यांनी फक्त दोन देशांच्या सीमा आखल्या नव्हत्या, तर त्यांनी शतकानुशतके एकत्र वाहणाऱ्या नद्या, भाषा, लोकगीते आणि मानवी नातेसंबंधांचे मधोमध विच्छेदन केले होते. संस्कृतीच्या या उध्वस्त अवशेषांवर आणि विस्मरणाच्या वाळवंटावर उभी राहते ती माणसाची 'स्मृती'. तत्त्ववेत्ता स्वेतलाना बॉयम (Svetlana Boym) आपल्या 'द फ्युचर ऑफ नॉस्टॅल्जिया' या ग्रंथात म्हणतात की, नॉस्टॅल्जिया हा भूतकाळाच्या केवळ आठवणींमध्ये, त्याच्या अपूर्णतेमध्ये आणि गमावलेल्या काळामध्ये रमणारा असतो. मानवी मेंदू हा एका अर्थाने ‘पालिंपसेस्ट’ (Palimpsest) सारखा असतो, जिथे प्राचीन काळी कागदाची टंचाई असताना एकाच चर्मपत्रावर आधीचे लिहिलेले पुसून पुन्हा पुन्हा नवीन मजकूर कोरला जायचा; परंतु वरचा मजकूर कितीही नवा असला, तरी खालचे ते मूळ शब्द कधीच पूर्णपणे नष्ट होत नाहीत, ते मागचे अस्तित्व ओरडून सांगत राहतात.

इम्तियाज अली दिग्दर्शित 'मैं वापस आऊंगा' हा चित्रपट जेव्हा आपण एका सजग प्रेक्षकाच्या नजरेतून पाहतो, तेव्हा तो नेमका याच 'पालिंपसेस्ट'वर कोरलेल्या आठवणींचा वेध घेतो. हा चित्रपट केवळ एका विस्थापिताच्या वेदनेचा कौटुंबिक आलेख उरण्याऐवजी, स्मृती आणि वास्तव यांच्या धूसर सीमेवर उभा असलेला एक अत्यंत प्रगल्भ, दार्शनिक प्रपंच बनतो. चित्रपटामध्ये जेव्हा वृद्ध कीनु (नसीरुद्दीन शहा) आपल्या दिल्लीतल्या आधुनिक घराच्या गुळगुळीत भिंतींवरून थरथरत्या हाताने स्पर्श करतो, तेव्हा दिग्दर्शकाने हे तत्त्वज्ञान दृश्यात्मकरित्या मांडले आहे. कीनुला त्या सिमेंटच्या भिंतींआड पाकिस्तानमधील 'सरगोधा'च्या आपल्या जुन्या मातीच्या वाड्याचे पडके उंबरठे आणि ओले कोनाडे दिसत असतात. त्याचे वर्तमान हे भूतकाळाच्या थराखाली झाकले गेले आहे, पण नष्ट झालेले नाही. हा प्रवास पुढे सरकताना जॅक देरिदा (Jacques Derrida) यांच्या हौंटोलॉजी' (Hauntology) या संकल्पनेची आठवण करून देतो, जिथे जे अस्तित्वात नाही किंवा जे भूतकाळात हरवले आहे, त्याचे 'भूत' वर्तमानाला सतत पछाडत राहते. वृद्ध कीनु हे पात्र याच हौंटोलॉजीचे चालतेबोलते रूप आहे. दिल्लीच्या एका कॉर्पोरेट, निर्जीव जगात राहणारा हा वृद्ध माणूस देहाने वर्तमानात आहे, पण त्याचा आत्मा आजही सरगोधाच्या उंबरठ्यावर भटकत आहे.

इथे दिग्दर्शकाने मार्सल प्रूस्तच्या (Marcel Proust) 'अनैच्छिक स्मृती' (Involuntary Memory) या सिद्धांताचा अत्यंत हुशारीने वापर केला आहे. प्रूस्तच्या मते, मानवी बुद्धी ज्या आठवणी जाणीवपूर्वक साठवते त्या कालांतराने फिकट होतात; परंतु जेव्हा एखादा बाह्य संवेदक, जसे की एखादा गंध किंवा स्पर्श अचानक समोर येतो, तेव्हा भूतकाळ संपूर्ण ताकदीनिशी वर्तमानावर आक्रमण करतो. कीनुच्या डोळ्यांसमोर १९४७ चा तो रक्तरंजित काळ, सरगोधाच्या हवेतील मोहरीच्या शेतांचा सुवास आणि सुटलेला तो आर्त वारा जसाच्या तसा जिवंत होतो, ते दृश्य प्रूस्तच्या सिद्धांताची सिनेमाच्या पडद्यावरील सर्वोच्च प्रचिती आहे. तो वृद्ध माणूस त्या एका क्षणात स्मृतिभ्रंशाच्या अंधारातून बाहेर येतो, कारण ती स्मृती त्याने बुद्धीने साठवलेली नसते, तर ती त्याच्या सर्वांगाला चिकटलेली असते.

चित्रपटाची ही तरल मांडणी आपल्याला 'नॉस्टॅल्जिया' (Nostalgia) च्या मूळ, आदिम दार्शनिक अर्थाकडे घेऊन जाते जो 'नोस्टोस' (स्वगृही परतणे) आणि 'अल्गोस' (तीव्र वेदना) या दोन ग्रीक शब्दांच्या संयोगातून जन्माला आला आहे. नॉस्टॅल्जिया म्हणजे केवळ जुन्या आठवणीत रमणे नव्हे, तर आपल्या मूळ घरापासून दूर असल्यामुळे आत्म्याला होणारी एक जीवघेणी वेदना आहे. चित्रपटाचा दुसरा पदर आजच्या आधुनिक जगात वावरणाऱ्या निर्वैरच्या (दिलजीत दोसांझ) माध्यमातून उलगडतो, जो मार्टिन हायडेगरच्या ‘थ्रोननेस’ (Thrownness - जगात अनपेक्षितपणे फेकले जाणे) या संकल्पनेशी लढा देत असतो. हायडेगर म्हणतो की, माणसाला तो कोणत्या काळात आणि परिस्थितीत जन्माला येईल याचे स्वातंत्र्य नसते, तो या जगात अचानक 'फेकला' जातो. फाळणीच्या एका रात्रीत लाखो लोक अचानक एका अनोळखी जगात फेकले गेले. निर्वैर जेव्हा आजच्या चकचकीत जगात वावरतो, तेव्हा त्याच्या चेहऱ्यावर एक ‘अस्तित्ववादी पोकळी’ (Existential Void) दिसते. आधुनिकतेच्या शिखरावर असूनही त्याच्या जगण्याला जो अर्थ नाही, तो अर्थ त्याला आपल्या आजोबांच्या त्या अपूर्ण, आर्त स्वप्नांचा मागोवा घेत सरगोधाच्या त्या पडक्या मातीच्या ढिगाऱ्यात सापडतो, कारण तिथे त्याच्या पूर्वजांच्या अस्तित्वाचे ठसे उमटलेले आहेत.

इम्तियाज अली यांनी इथे दिग्दर्शकाच्या व्यावसायिक चौकटी ओलांडून एका तत्त्ववेत्त्याची भूमिका स्वीकारली आहे, जिथे पात्रांमधील संवाद अत्यंत तोलून-मापून येतात, पण त्यांच्यामधील मौनाचे वजन अफाट ठरते. या घनदाट मौनामध्येच फाळणीच्या वेळी झालेली ती अमानवीय कत्तल आणि त्यानंतर मागे उरलेली हतबल शांतता दडलेली आहे, जी पडद्यावर रक्ताचा एकही थेंब न दाखवता प्रेक्षकाच्या मनाला गदागदा हलवून सोडते. नसीरुद्दीन शहा यांच्या अभिनयातील कारुण्य आणि व्याकुळता ही एखाद्या थोर ग्रीक शोकांतिकेतील (Greek Tragedy) महानायकाच्या ओझ्यासारखी भासते, जो नियतीच्या क्रूर रेट्यापुढे देहाने थकलेला आहे, पण ज्याची आत्मिक जिद्द मात्र तसूभरही ढळलेली नाही. अशा संवेदनशील कॅनव्हासवर ए.आर. रहमान यांचे संगीत येथे केवळ ध्वनीच्या लहरी नाहीत, तर ती इतिहासाने माणसाच्या काळजाला दिलेल्या खोल जखमांवर एक मखमली फुंकर ठरते. हे संगीत त्या दोन पिढ्यांमधील विस्कटलेला भावनिक दुवा सांधण्याचे काम करते आणि जिथे शब्द आपली मर्यादा ओळखून हतबल होतात, तिथे रहमान यांचा सूर मानवी वेदनेचे एक वैश्विक, शाश्वत रूपक बनून उभा राहतो.

'मैं वापस आऊंगा' हे वाक्य केवळ एका पात्राचे वैयक्तिक वचन राहत नाही, तर ती एका संपूर्ण विस्थापित पिढीची अगतिक, सार्वत्रिक प्रार्थना बनते, आपल्या सर्वांची, जे आपल्या मुळांशी, आपल्या हरवलेल्या ओळखीशी पुन्हा जोडले जाण्यासाठी काळाच्या आणि भूगोलाच्या सीमेवर उभे आहोत. 

'मैं वापस आऊंगा' ही घोषणा म्हणजे केवळ सरगोधाला परत जाण्याची भौतिक इच्छा नसून, ती हेराक्लिटसच्या त्या विधानाला दिलेले एक आव्हान आहे, ज्याने म्हटले होते की "तुम्ही एकाच नदीच्या पात्रात दोनदा उतरू शकत नाही, कारण नदीचे पाणी आणि तुम्ही दोघेही बदललेले असता." कीनु आणि निर्वैर या दोघांनाही माहिती आहे की तो जुना सरगोधा आता अस्तित्वात नाही, तरीही तिथे जाण्याची धडपड करणे हाच मानवी जगण्याचा अंतिम सुंदर संघर्ष आहे. हा चित्रपट म्हणजे केवळ एक दृश्य अनुभव नसून; तो अस्तित्वाच्या चिरंतन संघर्षाचे जिवंत दस्तऐवजीकरण आहे, जो थेट काळजाच्या आरपार जातो आणि प्रत्येक संवेदनशील माणसाला विचार करायला लावतो: आपण जे मागे सोडून आलो, ते खरोखरच कायमचे हरवले आहे, की ते आपल्या अस्तित्वाचा अविभाज्य भाग बनून आजही आपल्या आत कुठेतरी धगधगत आहे? कारण परतीचा प्रवास कधीच संपत नाही, तो फक्त भौतिक जगाकडून 'स्व'च्या गाभाऱ्यात येऊन स्थिरावतो.

~ सुधींद्र दि. देशपांडे